1-2-2-3. گستره تحدی (شمول افرادی- شمول زمانی- شمول احوالی)19
1-2-2-4. کمترین حد آیات در تحدی22
1-2-3. امی بودن پیامبر، مکملی بر اعجاز قرآن23
1-2-4. وجوه اعجاز درتفسیر التحریر و التنویر24
جمع‌بندی26
فصل دوم: اعجاز بیانی27
2-1. تعریف اعجاز بیانی29
2-2.اعجاز بیانی در الفاظ قرآن31
2-2-1 . نوآوری در استعمال واژگان، اصطلاحات و ترکیب‌ها31
2-2-2. استفاده از الفاظ در معانی جدید33
2-2-‌3. ترجیح یک واژه نسبت به الفاظ متقارب المعنی34
2-2-4. احیای واژگان کم کاربرد35
2-3.اعجاز بیانی در اسلوب قرآن36
2-3-1. ایجاز36
2-3-2. تمثیل41
2-3-3. تشبیه43
2-3-4 .تضاد (طباق)44
2-3-5 . مجاز46
2-3-6. تقدیم و تأخیر (حصر یا قصر)46
2-3-7. مقلوب مستوی47
2-3-8. تفنن در نقل، با بیان‌ها و واژگان متعدد48
2-3-9 .حسن مطلع و حسن ختام بدیع آیات49
2-3-10. عادات قرآن51
2-3-11. تناسب51
الف) تناسب آیات51
ب) تناسب سوره‌ها56
2-4 . صرفه57
جمع بندی59
فصل سوم: اعجاز علمی61
3-1. تعریف اعجاز علمی63
3-2.یک اشکال شاطبی در باب مسائل علمی قرآن و نقد آن توسط ابن عاشور64
3-3. تمایز قرآن با معجزات دیگر انبیا از نگاه ابن عاشور66
3-4. روایت نبوی در اثبات وجود اعجاز علمی در قرآن و استمرارآن67
3-5. گستره علوم مرتبط با قرآن68
3-6. مراد از آیه “تبیانا لکل شیء “در التحریر والتنویر69
3-7. قول به تفصیل و شرط تطبیق صحیح علوم با آیات قرآن69
3-8. کمیت آیات مربوط به اعجاز علمی در تفسیر التحریر والتنویر71
3-9. تصریح ابن عاشور به آیات مربوط به اعجاز علمی72
3-9-1. حروف مقطعه72
3-9-2. اخبار علمی مطابق با واقعیت تاریخی73
3-9-2- 1. غرق شدن فرعون در دریا و سالم ماندن جسم او73
3-9-2-2. “ملک”، لقب پادشاهان عصر حضرت یوسف74
3-9-2-3. تقویم عصر اصحاب کهف74
3-9-3. اخبار علمی پیرامون خلقت انسان75
3-9-3-1. سلاله75
3-9-3-2. لقاح نطفه76
3-9-3-3. علقه76
3-9-3-4. تاریکی سه گانه شکم مادر77
3-9-3-5. مراحل رشد جنین77
3-9-4. اخبار علمی پیرامون آسمان ها و زمین (کیهانی)78
3-9-4-1. پیوستگی وگسستگی زمین وآسمان ها( رتق و فتق)79
3-9-4-2 .نورانی نبودن ذاتی کره ماه80
3-9-4-3. کروی بودن زمین80
3-9-4-4 .گردش زمین به دور خورشید82
3-9-4-5 . سایه84
3-9-4-6. سقف بودن آسمان85
3-9-4-7. مدار حرکت اجرام آسمانی85
3-9-5 . نزول باران به مقدار ثابت در هر سال86
3-9-6. اصول استدلال عقلی86
3-10. آیات اعجاز علمی و عدم تصریح ابن عاشور87
3-10-1.جاذبه زمین87
3-10-2. اعماق کوه‌ها90
3-10-3. کوچکتر شدن سطح زمین90
3-10-4. عدم اختلاط آب دو دریا ناشی از تفاوت چگالی آب شیرین و شور91
3-10-5. سرعت حرکت خورشید91
3-11. تفسیر علمی آیات از منظر ابن عاشور92
3-11-1 .آسمان‌ها92
3-11-2. گسترش زمین92
3-11-3. رعد و برق و باران93
3-11-4.چشمه و سفره‌های زیر زمینی93
3-11-5. باد93
3-11-6 .گردش خون93
3-11-7. اختلاف رنگ پوست94
3-11-8 .خواب94
3-11-9 .مروارید94
3-11-10. حریر95
3-11-11 .شیشه95
3-11-12. آهن95
3-11-13. سراب96
جمع‌بندی97
فصل چهارم: اعجاز تشریعی99
4-1 تعریف اعجاز تشریعی100
4-2.علت تشریع احکام شرعی در قرآن101
4-3.اهداف هشتگانه قرآن از نگاه ابن عاشور102
4-4. نمونه‌هایی از اعجاز تشریعی در قرآن104
4-4-1. دعوت به توحید104
4-4-2.نیکی به والدین104
4-4-3. رعایت عدالت اجتماعی105
4-4-3-1. توزیع عادلانه اموال در بین مردم به ویژه نیازمندان106
4-4-3-2.حق زنان و دختران در تقسیم ارث106
4-4-3-3.رعایت حقوق یتیمان107
4-4-4. تحریم ربا107
4-4-5. تلاش در جهت آزادی اسرا108
4-4-6 تحریم سخن گفتن به نجوا109
4-4-7. تحریم ازدواج‌های جاهلی109

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-4-8. ادای امانت به صاحب آن110
4-4-9. توقف در مواجهه با شبهات111
4-4-10. تحریم زنا111
4-4-11. نهی از قتل نفس111
4-4-12. نهی از تبذیر111
جمع‌بندی112
فصل پنجم: اعجاز غیبی113
5-1. تعریف اعجاز غیبی115
5-2. اقسام اخبار غیبی و پیشگوئیهای قرآن115
5-2-1. اخبار غیبی از گذشته (قصه های قرآنی)116
5-2-1-1. برخی ویژگی‌های قصه‌های قرآنی116
5-2- 2 .اخبار غیبی مربوط به زمان حال120
5-2-2-1 .خبر از دشمنی و نفاق درونی منافقان120
5-2-2-2. خبر دادن از دشمنی و توطئه منافقان با ساخت مسجد ضرار121
5-2-3. اخبار غیبی مربوط به آینده122
5-2-3-1. پیشگویی قرآن و نفی ابد از هماوردی دشمنان با قرآن122
5-2-3-2. پیشگویی قرآن از آرزوی مرگ نداشتن یهودیان123
5-2-3-3. پیشگویی قرآن از ساخته شدن مسجدی بین مسجد الحرام ومسجد الأقصی123
5-2-3-4. پیشگویی قرآن از گسترش اسلام (فتح مکه و دیگر پیروزی‌ها)124
5-2-3-5. پیشگویی قرآن در غلبه‌ی روم بر سپاه فارس125
5-2-3-6. پیشگویی قرآن در تشکیل حکومت دائمی مسلمانان126
5-2-3-7. پیشگویی قرآن درباره قوم یأجوج و مأجوج126
5-2-3-8. پیشگویی قرآن از اختراع وسایل نقلیه جدید127
5-2-3-9 .پیشگویی از احوال وعملکرد منافقان در آینده128
جمع‌بندی130
نتیجه‌گیری نهایی131
پیشنهادها133
فهرست منابع134
الف)منابع فارسی134
ب)منابع عربی135
ج)مقالات138
د)نرم افزار138

مقدمه

قرآن کریم، به گفته خود، کتابی جهان شمول است و اختصاص به زمان ومکان، نژاد، آداب وسنن خاص ندارد. {ذکری للعالمین}1 و {نذیرا للبشر}2. لازمه این کلیت و دوام و نیز نیازمندی همیشگی بشر به آن، این است که هیچ‌گاه گرد کهنگی بر آن ‌نشیند و همیشه تازه باشد. از آن جا که قران برای تبیین حقایق عالم آمده و حقایق حاکم بر آن، ثابت و غیر متغیر است و از سوی دیگر چون برای هدایت فطرت انسانها آمده و این فطرت تبدیل و دگرگونی نمی‌پذیرد { فطرت الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله}3 پس قرآن هیچ‌گاه کهنه و مندرس نمی‌گردد. فطرت انسان هم همواره خواهان کمال و نیازمند رهبری است و قرآن کریم در این میان، رابط علمی، فرهنگی فطرت انسان با حقیقت جهان خارج و با خالق هستی بخش جهان است. خدای سبحان ، محتوا و شکل و قالب معجزه ختمیه خود، قرآن را به گونه‌ای تنظیم کرده که همیشه سفره و مأدبه‌ای باشد تا همگان در هر عصری بر سر آن بنشینند و از نعمت‌های معرفتی آن استفاده برند.4 از امام صادق(×) سؤال شد که چرا قران با تکرار و درس ونشر،جز تازگی اثر دیگری نمی‌پذیرد؟آن حضرت فرمود: ” لأن الله تبارک و تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی کل زمان جدید و عند کل قوم غض إلی یوم القیامه”5 یعنی تازگی قرآن برای آن است که خدای تبارک و تعالی آن را برای زمان موقت، یا مردم خاصی نفرستاده و چون همیشگی و همگانی است، در هر دوره‌ای جدید است و در نزد هر مردمی تا روز قیامت، شیرین و پرجذبه است.
امام باقر (×) نیز از باب تشبیه معقول به محسوس، همیشگی بودن قرآن را به همواره بودن دو اختر فروزان آفتاب وماه تشبیه می‌سازد: { یجری کما تجری الشمس والقمر}6 یعنی قرآن همانند دو اختر پر فروغ خورشید و ماه، همیشه در جریان است و زندگی انسانها را تا پایان دنیا روشن می‌سازد.
در این میان نقش مفسران در نشان دادن هرچه بهتر این فروغ و روشنایی قابل اغماض نیست. تفسیر التحریر و التنویر، تفسیری جامع از عالم مفسر معاصر، محمد بن طاهر ملقب به ابن عاشور می‌باشد. همان گونه که از مقدمه ایشان برمی‌آید؛ از بزرگترین آرزوهای این مفسر از زمانهای دور، نگارش تفسیر قرآن کریم بوده که جامع مصالح دین ودنیا و حاوی کلیات علوم باشد و بتواند دشواری درک وفهم آیات را رفع کند و نیز از بلاغت و بیان نکات علمی و کلیات تشریع بهره جسته وبه تفصیل مکارم اخلاق بپردازد.7 وی تلاش می کند به هر نحوی که می‌شود، به این آرزوی خود جامه عمل بپوشاند اما هنگامی که بر مسند قضاوت می نشیند دیگر چندان امیدی در تحقق آرزویش نمی‌بیند.8 اما درنهایت تصمیم می گیرد که از قضاوت کنار رود وتلاش وهمت خود را در تفسیر قرآن به کار گیرد و نکاتی در تفسیر خود بیان کند که مفسران قبل به آن نکات اشاره نکرده اند.9
ایشان بیان می‌کند موارد و نکات مربوط به اعجاز قرآن، با مراجعه به تفاسیر دیگر هم به چشم می‌خورد ولی وی نیز خواسته در این عرصه وارد شود. عقیده ابن عاشور بر این بود که نباید تمام تلاش‌های مفسران پیش از خود را نادیده گرفته و نقض نمود. بلکه ایشان به صورت اساسی سعی در تحول و گسترش آرا و نظریات آنان داشت. در واقع از نظر او، این همان روش عالمان مخلص است که نتایج علمی گذشتگان را هیچ نشمرده بلکه در جهت رفع نواقص و ترمیم ضعف‌های آن می‌کوشند. عبارت وی موضع‌گیری روشن ایشان را نسبت به تفاسیر پیشینیان، نشان می‌دهد: “مردم نسبت به اقوال گذشتگان دو دسته اند : یا پایبند و کاملا پیرو اقوال آنها هستند یا چون پتک بر دست در هدم اقوال آنان تلاش می کنند اما حالت سومی وجود دارد که از آن طریق، می توان سرمایه عظیم آثار پیشینیان را حفظ کرد به این صورت که ما به اقوال گذشتگان اعتماد داشته ولیکن، بدون کم و کاست یا نابودی آن اقوال، به تهذیب و گسترش آن بپردازیم.”10 در واقع ابن عاشور در مباحث مربوط به اعجاز یا دیگر مباحث، از اقوال پیشینیان تأثیر پذیرفته اما کاملا تقلید ننموده است بلکه نوآوری های خاص خویش را نیز ضمیمه این اقوال نموده و بر زیبایی و گستردگی تفسیر خویش افزوده است.
مهمترین تفاسیر هم که ابن عاشور اسامی آن‌ها را برشمرده و در تفسیر خویش به آن‌ها ارجاع می‌دهد عبارتند از: کشاف زمخشری، المحرر الوجیز ابن عطیه، مفاتیح الغیب فخر رازی، تفسیر بیضاوی، تفسیر ابی مسعود، تفسیر قرطبی، تفسیر منسوب به ابن عرفه تونسی، تفسیر طبری نیز کتاب ورده التنزیل رازی.11

فصل اول
کلیات

1-1.کلیات
در این بخش به بیان طرح کلی پژوهش در قالب بیان مسأله، سوالات و فرضیه‌ها، اهمیت موضوع و … خواهیم پرداخت.

1-1-1. بیان مسأله
اعجاز، مبحثی است که با محورهای متعددش، در هر دوره‌ای لازم است مورد تأمل قرار گیرد تا بدین وسیله در مقام پاسخ گویی به شبهات، کار آمدی خود را حفظ و تقویت نماید. از سوی دیگر، بررسی همه جانبه تفاسیر به‌ویژه تفاسیر عقلی با رویکردهای خاص اجتماعی و علمی، نیاز جامعه امروز است. تفسیر التحریر والتنویر نیز با توجه به گستردگی و تنوع موضع گیری‌های موجود در آن، از این دست تفاسیر به شمار می‌‌آید. از بین نگاشته‌هایی که پیرامون این تفسیر ثبت شده است، چنین بر می‌‌آید پژوهشی، با رویکرد بررسی و نقد اعجاز در این تفسیر صورت نپذیرفته است. از این جهت استخراج نظریات این مفسر و نقد و بررسی آن‌ها در محورهایی مانند: دیدگاه‌های ایشان در باب اعجاز و مسائل مرتبط با آن مانند: بحث تحدی، مسأله صرفه و مهم‌تر از آن‌ها، اعجاز علمی قرآن کریم، ضرورتی آشکار است. نظریه پردازی ابن عاشور در مقدمه طولانی تفسیرش در باب اعجاز موجود است و مدعی است که تفسیر وی از حیث مفاهیمی که خداوند در آن را به رویش گشوده نیز آوردن مسائل علمی که دیگر مفسران به آنها اشاره نکرده اند، تفسیری متمایز است و در اثبات این قول همین را بس می‌داند که اقوال خود را در کتابهای تفسیری که در دسترس داشته نیافته است. از سویی ادعایی ندارد که وی تنها شخصی است که به این نکات علمی پرداخته است؛ زیرا چه بسا آن نکته علمی قبلا توسط یک عالم متخصص در علوم دیگر ذکر شده باشد.12 ایشان اگر چه نمونه‌هایی از اعجاز علمی را متذکر می‌‌شود اما هدف وی از طرح مسائل علمی در لابه لای تفسیر، در جهت کمک به بعد هدایتی قرآن می‌‌باشد. مفسر بیان می کند که مفسران بسیاری از فنون قرآنی را قصد کرده اند اما در باب بلاغت قرآن هیچ آیه ای از آیات قرآن نیست که خالی از ظرافت های بلاغی وادبی باشد ولی مفسران هیچ کتاب تفسیری را تنها به این امر آنچنان که به دیگر فنون قرآن پرداخته اند، اختصاص نداده اند به این خاطر خود را ملزم ساخته ام تا آن نکات بلاغی که برخورد می کنم به مقدار فهم و تدبر خود در هر آیه به این امر مهم بپردازم.13 اما به نظر می‌‌رسد تطبیق عملی این نظریات با محتوای تفسیر، نکات ارزنده ای در پی خواهد داشت. از دیگر نظریات خاص مفسر این می‌‌باشد که وی بحث از تناسب سور و نحوه چینش آن‌ها در قرآن کریم را وظیفه‌ای برای مفسر نمی‌داند. در این پژوهش سعی بر این است که در پس سایر اقوال مفسر و از لابه لای متن تفسیر، از علت یا علل این نظریه پرده برداریم. همچنین به استخراج و نقد و بررسی آرای دیگر ابن عاشور در باب اعجاز قرآن، پرداخته نیز این تفسیر را از وجهه علمی مورد مطالعه همه جانبه قرار دهیم.

1-1-2. اهمیت موضوع و ضرورت تحقیق
استخراج آراء اهل سنت و تطبیق آن با نظریات شیعه از جمله مباحثی است که به شفاف سازی مبانی فکری کمک شایانی می‌‌کند به ویژه اگر با نقد و بررسی همراه باشد.

1-1-3. هدف تحقیق
هدف از این تحقیق بررسی و ارزیابی نظریات محمد بن طاهر( ابن عاشور) در باب اعجاز قرآن و در صورت امکان نقد این آرا می‌باشد.

1-1-4. پیشینه تحقیق
عمده پژوهش‌ها پیرامون این تفسیر به بررسی روش و گرایش این تفسیر و یا مباحث تطبیقی مانند مسأله امامت و ولایت و… اختصاص دارد. اما از بعد اعجاز قرآن، پژوهشی به صورت مستقل وتفصیلی انجام نپذیرفته است. در ادامه به معرفی عناوین بخشی از این آثار که به دیدگاه‌های کلی ابن عاشور پرداخته‌اند، اشاره می‌شود:
کتاب‌ها:
مقاصد شریعت از نگاه ابن عاشور، اسماعیل حسنی، ترجمه مهدی مهریزی( قم: صحیفه خرد) و (تهران: موسسه جهانی اندیشه اسلامی، 1383.)
اعجاز القرآن، نوشته عبد القهار العانی، (اربد : عالم الکتب الحدیث، 2010م)
نویسنده در صفحاتی از این کتاب، با استفاده از مقدمه خود ابن عاشور در تفسیر التحریر و التنویر، به نقل هدف ابن عاشور از نگارش تفسیر و آوردن مباحث اعجاز، نیز وجوه اعجاز از منظر ابن عاشور اشاره کوتاهی داشته و نقدی نیز بر ابن عاشور وارد می‌سازد مبنی بر اینکه چرا ایشان قول صرفه را منسوب به ابی الحسن اشعری کرده است.
مقالات:
1-بحوث تمهیدیه مقدمه إلی دار الحدیث الحسنیه، مدخل لدراسه منهج الطاهر بن عاشور فی تفسیر التحریر والتنویر، نوشته حمید عنبوری، مجله دار الحدیث الحسنیه، سال 1417، شماره 13.
2- تفسیر ومفسران، ابن عاشور و تفسیر التحریر والتنویر، نوشته نصرت خاور نجفی، مجله پژوهش های قرآنی، تابستان وپاییز 1385، شماره 46 و47.
3- تفسیر التحریر والتنویر، نوشته ابوالفضل شکوری، مجله بینات، پاییز 1373، شماره 3.
4- روش ابن عاشور در التحریر والتنویر، نوشته علی شفیعی، مجله پژوهش و حوزه، پاییز و زمستان 1393، شماره 19و20.
5-تفسیر نو (گرایش مقاصدی در تفسیر ابن عاشور) نوشته سامر رشوانی، مجله خردنامه همشهری، دی ماه 1386، شماره 22.
پایان نامه ها:
1- بررسی آیات ولایت وامامت در تفسیر التحریر والتنویر، زهرا آوریده، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم(د انشکده علوم قرآنی قم)، سال 1388.
2- فلسفه خلقت انسان در قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی (ره) و محمدطاهر بن عاشور ، محسن لطفی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه معارف اسلامی قم، 1389
3- بررسی تطبیقی آیات صفات خداوند در تفاسیر المیزان علامه طباطبایی والتحریر والتنویر، محمد دهقان چناری،پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت معلم تهران، سال 1390
4- بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی(ره) و ابن عاشور درباره نسخ، عاطفه ستودیان، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه فردوسی مشهد، سال 1392.
5- .مقایسه روش ها و گرایش‌های تفسیری علامه طباطبایی و ابن عاشور، محمود خسروی، پایان نامه دکتری دانشگاه پیام نور، سال 1392..
6- پیوند اوصاف الهی مذکور در فواصل با مضامین آیات در سوره بقره ( با تکیه بر تفسیر التحریر والتنویر و المیزان)، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه فردوسی مشهد سال 1392.
7- بلاغه القرآن فی تفسیر ابن عاشور(الإیجاز والإطناب نموذجا)، بهنام پناهی غفار کندی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس، سال 1392. تنها در این پایان نامه به گوشه ای از بلاغت قرآن (ایجاز و اطناب) در تفسیر التحریر و التنویر پرداخته شده است.
همچنان‌که در ابتدای پیشینه تحقیق آمد، در این پژوهش‌ها در زمینه اعجاز قرآن از دیدگاه ابن عاشور، صورت نگرفته و یا بسیار کوتاه به آن اشاره شده‌ است به این دلیل به تفصیل، معرفی نشدند.

1-1-5. سؤالات تحقیق
الف) سؤال اصلی
1-مسأله اعجاز قرآن کریم از نگاه ابن عاشور در تفسیر التحریر والتنویر چگونه ارزیابی می‌‌شود؟
ب) سؤالات فرعی
2- ابن عاشور چه وجوهی را برای اعجاز قرآن برمی‌شمارد؟
3- اعجاز علمی در تفسیر ابن عاشور چه جایگاهی دارد ؟
1-1-6 . فرضیات تحقیق
1-ابن عاشور در باب اعجاز دیدگاه‌ها و بیانات خاصی دارد. ایشان درباب اعجاز بیانی وغیبی نکات بدیعی بیان می‌کند و نظریات وی در باب اعجاز علمی نیز گاه مخالف با نظر مشهور مفسران است.
2-وجوه اعجاز در تفسیر ابن عاشور با تبعیت از آراء متقدمان اما با رویکرد های جدیدی ارائه می‌‌شود. (ایشان در اعجاز بیانی مواردی از بلاغت و فصاحت بی سابقه قرآن را با عنوان مبتکرات القرآن ذکر می‌‌کند و یکی از این ابتکارات را ذکر عباراتی می‌‌داند که از دو طرف آن به یک شکل خوانده می‌‌شوند و آن را مقلوب مستوی می‌‌نامد مانند عبارت {کل فی فلک}14 یا مثلاً ایشان در موارد بسیاری، به عباراتی از قرآن اشاره کرده و ذکر می‌‌کند این عبارات در قرآن کثیر الاستعمال بوده و از عادات قرآن است.)
3-این مفسّر از طرفداران اعجاز علمى قرآن است و طرح نکات علمى مناسب با آیات را در تفسیرش بدون اشکال مى‏داند (وی به اعجاز علمی قرآن در آیات مرتبط ،در حد غیر افراطی و با احتیاط، اشاره می‌‌کند و قائل به تفصیل بوده و آن را با ذکر شروطی قابل تطبیق در عصرها و دوره های بعد می‌‌داند.)

1-1-7. روش تحقیق
این پژوهش به صورت کتابخانه ای، تحلیلی و تبیینی صورت پذیرفته است. ابتدا با مطالعه تمام تفسیر التحریر والتنویر، نظریات ابن عاشور در باب اعجاز و نیز نمونه و مثال‌های فراوان که در آن‌ها به اعجاز قرآن تصریح داشته بود، استخراج گشته و در مرحله بعد با استفاده از کتاب‌های دیگر که پیرامون اعجاز نگاشته شده بود و نیز با استفاده از عبارات خود ابن عاشور تلاش گردید در حد امکان به نقد آن‌ها نیز پرداخته شود.

1-1-8. معرفی ابن عاشور
محمّد طاهر بن محمد بن محمد طاهر بن عاشور، مشهور به “طاهر بن عاشور” در سال ???? هجرى در “مرسى” منطقه‏اى از مناطق پایتخت تونس دیده به جهان گشود، و یکى از عالمان “آل عاشور” بود. در سال ???? ق به عنوان رئیس دانشگاه زیتونیه برگزیده شده و همزمان، منصب شیخ الاسلامى مالکیان را برعهده گرفت. وى نخستین کسى بود که در یک زمان هر دو منصب را عهده‏دار شده بود. ایشان عالم زبان عربی وعضو مجمع لغت دانان قاهره و دمشق بود.”مقاصد الشریعه الاسلامیه” ، “اصول النظام الاجتماعی فی الإسلام” ، “الوقف وآثاره فی الإسلام” ، “اصول الإنشاء والخطابه” ، “موجز البلاغه” نیز تحقیق و انتشار دیوان شاعر عباسی، “بشار بن برد”، در چهار مجلد، از مشهورترین کتاب‏هایى است که از ایشان به چاپ رسیده است. در کنار این کتاب‌ها، مقاله‏هاى فراوانى هم از او، در روزنامه‌ها و مجلات، برجاى مانده است. ابن عاشور در سال ???? هجرى قمرى درگذشت و در مقبره “زلاج” شهر تونس به خاک سپرده شد.15
1-1-9. معرفی تفسیر التحریر و التنویر
نام کامل این تفسیر، آن گونه که خود ابن عاشور تصریح می‌کند “تحریر المعنی السدید و تنویر العقل الجدید من تفسیر الکتاب المجید” است که آن را به اختصار، “التحریر والتنویر من التفسیر” نامیده است.16 در کتاب تفسیر و مفسران آیت الله معرفت، پیرامون این تفسیر آمده است: “التحریر والتنویر نوشته شیخ محمد طاهر، معروف به ابن عاشور(متوفای 1393ه.ق) از فقهای بزرگ معاصر است که منصب فتوای مالکیان را در تونس بر عهده داشت. وی از داعیان اصلاح اجتماعی-دینی در آن دیار به شمار می‌رود و در این زمینه نوشته‌های فراوانی دارد که بیشتر به صورت مقاله هایی در معتبرترین مجلات تونس ومصر به چاپ رسیده است. او تفسیر خود را با همین دید، در سی جزء نگاشت که به زودی شهرت یافت. این تفسیر از بهترین تفاسیر عصری و روز‌آمد به شمار می‌رود که بیشتر به مسائل اجتماعی، تربیتی، اخلاقی وسیاسی پرداخته و با توجه به نیاز روز و مسائل مطرح شده در میان نسل جدید، به تبیین و تفسیر آیات وارائه راه حل مشکلات حاضر در سایه رهنمود‌های قرآن پرداخته واز ذکر نکات بلاغی وادبی وبیان تناسب آیات و اهداف مترتب بر هر یک از سوره ها غفلت نورزیده و از مباحث بی‌فایده و روایات اسرائیلی و جزء آن نیز دوری جسته است. از این رو این تفسیر، به عقل، بیش از نقل نظر دارد و شدیدا به منقولات واهی، به ویژه منقولات کعب الاحبار، تاخته است و با اینکه ایشان اشعری مسلک است،گرایش عقلی متناسب با نهضت علمی عصر را برگزیده و از هرگونه سطحی نگری اجتناب کرده است.”17 ایشان مانند بسیارى از تفاسیر دیگر، روش‏ها و گرایش‏هاى تفسیرى گوناگونى را در آن به کار گرفته تا هر چه بهتر و آشکارتر از معانى والاى قرآن پرده بردارد. این تفسیر به روش جامع، عقلی واجتهادی در سی مجلد و با مقدمه ای مفصل حاوی ده بخش تالیف یافته است. ایشان در این ده موضوع به بیان اصول و مبانی مى‏پردازد که در تفسیر آیات قرآن، بر اساس آن ها عمل کرده است. عناوین این مقدمات عبارتند از: تفسیر و تأویل – علوم مورد نیاز مفسّر – تفسیر به رأى و درستی تفسیرغیر مأثور – اغراض مفسّر – اسباب نزول – قراءات – قصه‏هاى قرآن – نام سوره‏ها و آیه‏ها ومعانى جمله‏هاى قرآنى و در نهایت مبحث اعجاز قرآن.18

1-2. مفاهیم
1-2-1. واژگان دال بر اعجاز در قرآن
واژه اعجاز در قرآن کریم به معنای اصطلاحی خویش، استعمال نشده است و به جای آن، از واژه‏های دیگری همچون آیه، بینه، حجّت، برهان، سلطان به کار رفته است. تفاوت معجزه با آیه و بینه در آن است که معجزه به معنی ناتوان ساختن و از پای درآوردن است، امّا آیه و بینه به معنی نشانه و دلیل است و هدف از ارائه آن‏ها “از پای درآوردن” نیست، بلکه مقصود، عرضه شاهد، ارائه گواهی بر صدق دعوی نبوت، دلالت افراد به ذوالآیه، و هدایت آنها به عبادت حق تعالی است. آنان که از قلبی پاک و حق‏پذیر برخوردارند، هرگز به مبارزه با راستی برنمی‏خیزند تا پیامبران در برابرشان به اعجاز متوسل شوند و منکوبشان سازند.19
الف) “آیه” و “آیات”
معناى اصلى و حقیقى آیه، همان علامت و نشانه است.20 برخی لغویان گفته‌اند:”آیه چیزی است که مورد توجه و قصد به سوی مقصود واقع می‌شود و وسیله‌ای برای رسیدن به مقصود است.”21
ابن عاشور ذیل آیه{ فی تسع آیات الی فرعون}22 می‌گوید: “آیه در لغت به معنای نشانه راه یا منزل می‌باشد سپس به هرچیزی که حجت واقع شود، اطلاق گشت زیرا حجت، نشانه بر حق بودن است. و به این خاطر معجزات رسل هم آیه نامیده شده زیرا حجت ونشانه برحق هستند.” هر جمله کامل قرآن را آیه می‌گویند زیرا جمله های قرآن حجتی بر صدق دعوی پیامبر اکرم (|) است زیرا از حیث بلاغت معجزه می‌باشند.23
“آیات” در آیه {وَ إِذَا تُلِیَتْ عَلَیهِْمْ ءَایَاتُهُ زَادَتهُْمْ إِیمَانًا}24 و هنگامى که آیات او بر آنها خوانده مى‏شود، ایمانشان فزون تر مى‏گردد، یعنی دلائل عظمت خداوند که بر شانیت و مقام حضرت رسول اکرم (|) می‌افزاید آیات قران از حیث اینکه وحى الهى بر پیامبر اکرم (ص) بوده و عامه وخواص از آوردن مثل آن عاجز ماندند؛ دلالتى مبنى بر صدق آورنده آن دارد لذا “آیات” نامیده شده از سوى دیگر ازکل قرآن هم به “آیه” تعبیر مى شود زیرا تمام آن، دلالت بر صدق حضرت محمد(|) دارد.25
در آیه { هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الَّیْلَ لِتَسْکُنُواْ فِیهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فىِ ذَالِکَ لاََیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَسْمَعُون}26 او کسى است که شب را براى شما آفرید، تا در آن آرامش بیابید و روز را روشنى بخش (تا به تلاش زندگى پردازید) در اینها نشانه‏هایى است براى کسانى که گوش شنوا دارند. آیات عبارت است از دلایلی که دلالت بر وحدانیت خداوند دارد زیرا نظام پدید آورنده شب وروز در بردارنده ظرافت های فراوانی از علم وحکمت و قدرت واتقان صنع دارد.27
قرآن کریم واژه آیه را در مورد معجزات انبیا نیز به کار برده است؛ مثلادر آیه {یأَهْلَ الْکِتَابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِایاتِ اللَّهِ وَ أَنتُمْ تَشْهَدُون}28 ای اهل کتاب! چرا به آیات خدا کافر مى‏شوید، در حالى که (به درستى آن) گواهى مى‏دهید، واژه “آیات” به معنی معجزات به کار رفته است.29
در واقع آیه عبارت از دلیل و نشانه ای است که با دلالت بر وحدانیت، عظمت و فضل خدا بر مردم،گواه صدق آوردنده آن بوده و همراه موعظه و عبرت باشد.
ب) “بینه” و “بینات”
“بینه” در لغت به معنای “دلیل واضح” آمده است چه عقلی باشد چه محسوس.30 گاهی خداوند ، آیات قرآن را به خاطر آشکاری دلایل و عصمت از وقوع اختلاف در فهم مخاطبان، همراه بینات توصیف کرده است. مانند: { فِیهِ ءَایَاتُ بَیِّنَات}31 و در مواردی نیز از معجزات انبیا به بینه تعبیر کرده است: در آیه { قَالَ یَاقَوْمِ أَرَءَیْتُمْ إِن کُنتُ عَلىَ‏ بَیِّنَهٍ مِّن رَّبى‏}32 بینه به حجت آشکار و نیز معجزه اطلاق می‌شود یعنی نشانه واضحی که قادر به انکار آن نباشند چرا که آن نشانه محسوس بوده وقابل انکار نیست فرستادیم.33 ذیل آیه {لقد ارسلنا رسلنا بالبینات}34 بینات عبارت است از حجت هایی که دلالت داشته باشد ،آنچه مردم بدان فراخوانده می‌شوند مراد الهی است و معجزات داخل در بینات قرار می‌گیرد.35
از این عبارات می‌توان چنین دریافت که از نظر ابن عاشور بین بینه و معجزه رابطه عموم وخصوص من وجه برقرار است به عبارت دیگر بینه به معنی دلایل آشکار که اعم از دلیل عقلی و یا معجزه است، می باشد.
ج)”سلطان”


پاسخ دهید